Prawo do odstąpienia od umowy

Umowne prawo odstąpienia stanowi pewien wyjątek od zasady trwałości umów. Zgodnie z art. 395 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku Kodeks cywilny (Dz. U. 1964, Nr 16, poz. 93), można zastrzec, że jednej lub obu stronom przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia od umowy. Prawo to wykonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Warto przyjrzeć się zagadnieniu odstąpienia od umowy, gdyż w praktyce bardzo często postanowienia umowne dotyczące możliwości odstąpienia od umowy są formułowane w sposób błędny. Niewłaściwe sformułowanie prawa do odstąpienia od umowy może skutkować powstaniem stanu niepewności co do związania stron umową i na przykład nieuzasadnionym zaprzestaniem wykonywania umowy przez jedną ze stron.

Zasadniczo, prawo umownego odstąpienia od umowy może zostać zawarte we wszystkich stosunkach zobowiązaniowych. Przypadki, w których nie jest możliwe zawarcie w umowie prawa do odstąpienia, zostały przez ustawodawcę wyraźnie wskazane. Jako przykład można wskazać art. 83 ustawy z dnia 28 lutego 2003 roku prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. 2009, Nr 175, poz. 1361 t.j.), w myśl którego nieważne są postanowienia umowy zastrzegające na wypadek ogłoszenia upadłości zmianę lub rozwiązanie stosunku prawnego, którego stroną jest upadły. Uregulowanie to nie niweczy możliwości wypowiedzenia umowy czy odstąpienia od umowy przed ogłoszeniem upadłości także wtedy, gdy dokonano tego już po złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości.

Ustawowe przesłanki skuteczności prawa umownego odstąpienia

Pierwszą i podstawowym warunkiem skuteczności zastrzeżenia prawa odstąpienia od umowy jest określenie terminu, w jakim prawo to może zostać wykonane. Przepis art. 395 § 1 Kodeksu cywilnego mówi, że można zastrzec, iż jednej lub obu stronom umowy przysługiwać będzie w ciągu oznaczonego terminu prawo odstąpienia od umowy. Pojęcie oznaczonego terminu, które pojawia się w tym przepisie należy traktować dość elastycznie, co do sposobu wyznaczenia terminu, a więc nie tylko poprzez wskazanie oznaczonej liczby jednostek czasu czy daty kalendarzowej zamykającej okres, ale także za pomocą określeń przybliżonych np. poprzez wskazanie po wystąpieniu jakiego zdarzenia może ono nastąpić. Przy odstąpieniu od umowy to ostatnie określenie terminu złożenia oświadczenia jest szczególnie uzasadnione, bowiem zwykle to jakieś konkretne zdarzenie np. nierozpoczęcie robót i niekontynuowanie ich pomimo wezwania do tego na piśmie, daje taką możliwość stronie umowy (tak Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 19 lutego 2013 roku w sprawie I ACa 27/13). Nie może być uznane za spełniające wynikające z art. 395 Kodeksu cywilnego wymogi umownego prawa odstąpienia postanowienie umowy, które nie określa terminu do odstąpienia od umowy. Tego rodzaju zapis umowny będzie nieważny na podstawie art. 58 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna.

Prawo odstąpienia od umowy na wypadek niewykonania zobowiązania w ściśle oznaczonym terminie

W wypadku zastrzeżenia prawa do odstąpienia od umowy wzajemnej na wypadek nie wykonania zobowiązania w terminie ściśle określonym, źródłem prawa do odstąpienia od umowy jest przepis ustawy - art. 491 Kodeksu cywilnego, a umowa stron odnosi się tylko do jednej z przesłanek wykonania tego prawa, czyli wyznaczenia dłużnikowi dodatkowego terminu na wykonanie zobowiązania i zwalnia wierzyciela z tej czynności, jeżeli strony mocą swej decyzji nadały świadczeniu dłużnika charakter terminowy. Przykładem umowy, w której został określony termin na jej wykonanie dla strony zobowiązanej, może być umowa o roboty budowlane, która z reguły zawiera datę zakończenia robót budowlanych. Inny przykład może stanowić cała grupa umów o wykonanie dzieła polegającego na napisaniu programu komputerowego. Należy zwrócić uwagę, że tego rodzaju umowy również zawierają z reguły termin oddania dzieła dla przyjmującego zamówienie.

Oświadczenie o odstąpieniu od umowy jest jednostronną czynnością prawną, dokonywaną przez uprawnionego w drodze oświadczenia woli składanego drugiej stronie, dla którego wymagana jest forma pisemna zwykła tylko wówczas, jeżeli umowa została zawarta w formie pisemnej lub innej formie szczególnej. Złożenie oświadczenia w sposób dorozumiany nie powinno pozostawiać żadnych wątpliwości co do zamiaru osoby dokonującej tej czynności. Składając oświadczenie o odstąpieniu należy zadbać o to, otrzymać od drugiej strony potwierdzenie otrzymania oświadczenia, bowiem będzie ono skuteczne dopiero od momentu, od którego druga strona mogła się z nim zapoznać. Jeżeli oświadczenie o odstąpieniu od umowy jest składane przez osobę prawną, (przykładowo przez spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością), bezwzględnie należy zadbać o to, aby oświadczenie w przedmiocie odstąpienia od umowy zostało złożone zgodnie z wymogami reprezentacji.

Skuteczne odstąpienie od umowy kształtuje nowy stan prawny między stronami w ten sposób, że od chwili jego złożenia umowa wzajemna przestaje wiązać a strony nie są już obustronnie wobec siebie zobowiązane do świadczeń przewidzianych w umowie, a to co ewentualnie świadczyły już wcześniej, podlega zwrotowi. Jeżeli umowa została już wykonana choćby częściowo, zachodzi konieczność uregulowania sytuacji stron - zwłaszcza rozliczenia się ze spełnionych świadczeń.

Artykuł przygotowany przez ekspertów ECDDP Sp. z o. o.